Erişilebilirlik overlay'leri neden sorunu çözmez? FTC ve accessiBe kararı

Overlay nedir, nasıl çalışır?

Bir overlay genellikle iki parçadan oluşur:

• Araç çubuğu: sayfanın köşesindeki bir simgeden açılan menü. Yazıyı büyütme, kontrastı değiştirme, animasyonu durdurma, okuma kılavuzu gibi seçenekler sunar.
• Otomatik düzeltme: sayfa yüklendikten sonra tarayıcıda çalışıp eksik alt metin üretmeye, butonlara ad vermeye ya da ARIA öznitelikleri eklemeye çalışan bir betik.

İkisinin de ortak noktası, sitenin kaynak kodunun aynı kalması. Sorun sunucudaki şablonda durmaya devam eder; overlay her ziyarette üstünü örtmeye çalışır.

Vaat ile gerçek arasındaki fark

Kaynak: overlayfactsheet.com, EDF ve IAAP, ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC)

FTC accessiBe hakkında ne karar verdi?

FTC şikâyeti Ocak 2025'te açtı ve 22 Nisan 2025'te kesin kararı 3-0 oyla onayladı. Kararın özü:

• accessiBe 1 milyon dolar ödeyecek.
• Şirket, destekleyen kanıtı olmadan otomatik ürünlerinin herhangi bir siteyi WCAG'a uyumlu hale getirdiğini ya da uyumu zaman içinde sürdürdüğünü söyleyemeyecek.
• FTC'ye göre şirket, maddi bağlantısı olduğu makaleleri ve incelemeleri bağımsız kullanıcı ya da kuruluş görüşü gibi sundu; karar bunu da yasaklıyor.

Karar ABD'de verildi, ama Türkiye ve AB için de anlamlı: bir aracın satış sayfasındaki "uyumlu yapar" cümlesi, düzenleyicinin gözünde kanıt gerektiren bir iddia.

Kaynak: ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC)

Avrupa'daki engelli örgütleri ne diyor?

Avrupa Engelliler Forumu (EDF) ve Uluslararası Erişilebilirlik Profesyonelleri Derneği (IAAP), 17 Mayıs 2023'te ortak bir bildiri yayımladı. Bildirinin iki cümlesi doğrudan şöyle:

Bağımsız bir girişim olan Overlay Fact Sheet'i ise Ekim 2026 itibarıyla 1.048 kişi imzaladı. Metin, overlay'lerin alt metin, form etiketi, klavye erişimi ve JavaScript ile değişen içerik gibi sorunları güvenilir şekilde onaramadığını; araç çubuğundaki özelliklerin çoğunun zaten tarayıcıda ve işletim sisteminde bulunduğunu; bazı overlay'lerin kullanıcının yardımcı teknoloji kullandığını rızası olmadan tespit ettiğini yazıyor.

Kaynak: EDF ve IAAP, overlayfactsheet.com

Teknik olarak neden çözmüyor?

1. Anlamı bilemez. Bir ürün görselinin alt metni "kırmızı keten gömlek, ön görünüm" mü olmalı, yoksa görsel dekoratif mi? Bunu sayfanın sahibi bilir. Otomatik üretilen alt metin çoğunlukla ya genel ya da yanlış olur.
2. Davranışı yeniden yazamaz. Klavyeyle açılmayan bir menüyü ya da odak tuzağı olan bir pop-up'ı düzeltmek, bileşenin JavaScript'ini değiştirmeyi gerektirir. Üstten eklenen bir betik bunu güvenilir şekilde yapamaz.
3. Yardımcı teknolojiyle çakışır. Ekran okuyucu kullanan biri zaten kendi ayarlarıyla geliyor. Overlay'in araç çubuğu ve sonradan eklediği ARIA öznitelikleri bu ayarlarla çakışabiliyor.
4. Kaynak kod aynı kalır. Overlay yüklenmeden önce, yüklenemezse ya da bir arama motoru ya da yapay zekâ ajanı sayfayı okurken, sorunların hepsi yerinde durur.

Fransa'da Caen mahkemesi Haziran 2026'daki Carrefour kararında %71'lik uyumu yeterli bulmadı: "Bir e-ticaret sitesi biraz erişilebilir olamaz." Bir sorunu kısmen örten bir katman, bu ölçüyle bakıldığında da yetmiyor.

Kaynak: overlayfactsheet.com, EDF ve IAAP, Faire Face

Overlay yerine ne yapılmalı?

1. Sorunları bulun: otomatik tarama ve kısa bir elle test. Otomatik testin sınırlarını şu yazıda anlattık.
2. Kaynağında düzeltin: tema şablonunda, bileşende ya da ürün içeriğinde. Platformunuza göre adımlar kontrol listelerimizde.
3. Kullanıcı ayarlarına güvenin: yazı büyütme, kontrast ve hareketi azaltma tarayıcıda ve işletim sisteminde var. Sitenizin bu ayarlarla bozulmamasını sağlamak, ayrı bir araç çubuğundan daha değerli.
4. Dürüst bir beyan yayımlayın: neyi düzelttiğinizi, neyin açık kaldığını ve kullanıcının size nasıl ulaşacağını yazın. Beyan oluşturucu ile 5 dilde taslak çıkarabilirsiniz.
5. Düzenli izleyin: her güncelleme yeni sorun getirebilir.

Halihazırda bir overlay kullanıyorsanız, kaldırmadan önce sitenin overlay kapalıyken nasıl çalıştığını test edin. Sorun listesi aynı kalmışsa, ödediğiniz şey bir araç çubuğudur.